Frakkagil og Þjófaklettar

Einu sinni í fyrndinni kom frönsk dugga að landi þar sem nú er bærinn Vellir. Frakkar stigu á land og sáu margt sauðfé á nesinu en engan bæ. Tóku þeir að smala saman fénu og hugðust stela því og nota sér til matar. Meðan þeir voru að ná fénu saman varð smali frá Sævarlandi var við þá. Hljóp hann heim og sagði tíðindin. Var þegar smalað saman hóp manna og talið er að presturinn á Svalbarði og húskarlar hans hafi farið þar fremstir í flokki. Koma þeir að Frökkunum í fjörunni þar sem þeir eru að binda féð. Þistlar réðust þegar í stað að þeim með bareflum og yfirbuguðu þá fljótt. Leystu Þistlar fé sitt en bundu Frakkana í staðinn. Nú þurfti að ákveða hvað gera skyldi við sauðaþjófana. Skotið var á fundi og að endingu var fallist á að best væri að hengja þá alla. Var farið með þá í böndum upp í gil sem síðan heitir Frakkagil. Þangað var flutt stórt tré, neðan frá sjó og lagt á milli tveggja kletta. Á þessu tré voru síðan allir skipsverjar hengdir og heita þeir síðan Þjófaklettar.

Fossdraugurinn

Á Fossi bjó, um 1860, bóndi sem hét Bjarni Pétursson. Á Fossi, eins og víða á heiðarbýlunum, var innangengt úr bæjardyrunum og inn í hlöðuna svo ekki þyrfti að fara út til að gefa. Sagt var að draugur hefði fylgt konu hans en faðir Bjarna, Pétur, hefði hlaðið upp í hlöðudyrnar og komið draugnum þar fyrir. Eftir það bar ekki á draugnum fyrr en árið 1872. Þá bjó á Fossi bóndi sem Ólafur hét. Þurfti hann að vera mikið að heiman þennan vetur og reif úr hlöðudyrunum svo börn hans gætu gengið þar um og gefið fénu án þess að þurfa að fara út. Eftir þetta varð engum almennilega vært á Fossi, draugurinn reið húsum, skellti hurðum og henti taðkögglum. Þegar leið á fór hann einnig að drepa skepnur. Eftir að Ólafur fór frá Fossi flutti þangað ungur maður en draugurinn gerði honum lífið svo leitt að hann gafst upp tveimur árum seinna og flúði frá Fossi. Síðan voru húsin rifin og jörðin lagðist í eyði. Enn er talið reimt á Fossi og ferðamenn sem velja sér þar áningarstað mega eiga á ýmsu von. Dæmi eru um að menn hafi sofnað þar og orðið hafi að vekja þá því i þeim hafi korrað og þeir virst vera að kafna í svefninum. Sömuleiðis hafa hross snöggveikst tilefnislaust við bæjarrústirnar, en ekki vitað til þess að draugurinn hafi neinn drepið í seinni tíð.

Fagranes

Á árunum kringum 1860 bjuggu í Fagranesi ung hjón, Anna og Halldór, með börn sín. Anna þessi var orðlögð fyrir dugnað og myndarskap en maður hennar var talinn hálfgerð liðleskja og enginn búmaður.

Eitt sumarið fór Anna að venju með ullina í kaupstað, en nú stóð svo á að hún var með nokkurra vikna gamalt barn á brjósti og þurfti því að taka það með. Ullin var sett á eina hest heimilisins og hvítvoðungurinn vafinn í gæruskinn og bundinn ofan í milli klyfjanna. Sjálf gekk Anna og teymdi hestinn sem leið lá til Raufarhafnar. Ferðalagið hefur líklega tekið hana u.þ.b. viku og segir ekki nánar af því fyrr en hún kemur að Hafurstöðum að áliðnum degi, á heimleið. Þaðan lagði hún af stað heim undir háttatíma í góðu veðri, en um miðnættið skall á þreifandi þoka. Anna hélt þó hiklaust áfram og rakti sig eftir götuslóðunum. En í eitt skiptið sem hún lítur við til að athuga með barnið er það horfið. Hafði þá bandið losnað og barnið oltið af hestinum án þess að hún yrði þess vör. Þarna stóð hún ein, í svarta þoku, um miðja nótt og búin að týna barninu sínu. Fyrsta hugsunin var að hlaupa af stað til baka og reyna að finna það, en þá var það hesturinn – ekki mátti hún missa hann út í þokuna með alla björg heimilisins á bakinu. Hún snaraði því klyfjunum af hestinum og hefti hann í graslaut við götuna og hljóp svo af stað í von um að finna barnið í förunum sínum. En hvergi fann hún barnið og ekkert heyrðist til þess. Taldi hún því nánast víst að það myndi hafa rotast í fallinu. Loks var hún komin svo langt til baka að hún sá að hún hlaut að vera farin framhjá þeim stað sem barnið hefði dottið. Sneri hún þá við og var búin að gefa upp alla von. En á bakaleiðinni rakst hún af tilviljun á barnið. Hafði það oltið ofan í gjótu við götuslóðann og var þar steinsofandi innan í gæruskinninu.

Lækjamót

Vorið 1865 flytja að Lækjamóti hjón, Friðrik og Margrét að nafni, með 17 ára gamla vinnustúlku, Guðrúnu, með sér. Bústofn þeirra var 9 fullorðnar ær og 2 veturgamlar allar með lömbum og 4 sauðir. Fljótlega eftir að þau fluttu í heiðina vaknaði grunur um að ekki væri þar allt með felldu. Þótti mönnum athygli vert hversu mikið af ull, tólg og prjónlesi Friðrik gat lagt inn í verslunina á Raufarhöfn, með ekki fleiri kindur. Ekki þótti þó nein ástæða til aðgerða að svo stöddu. Þau Friðrik og Margrét umgengust fáa en fóru þó gjarnan til kirkju að Svalbarði yfir sumartímann. Í einni slíkri ferð sumarið 1867 varð á vegi þeirra ær frá Brekknakoti sem sloppið hafði úr kvíum og var komin upp í fjallgarðinn. Þau stálu ánni og fóru með hana heim en í stað þess að slátra henni strax vildi Margrét hafa hana í kvíum um sumarið, enda var þetta góð mjólkurær. Til þess að minnka líkur á að upp um þau kæmist hornskelltu þau ána og mörkuðu hana upp. Um haustið í göngunum sá stjúpsonur bóndans á Brekknakoti ána, sem bar nafnið Brúða, í kvíaám Friðriks og þekkti hana þrátt fyrir útlitsbreytingarnar. Hann treysti sér þó ekki til að krefjast hennar en fór heim við svo búið og sagði frá því hvers hann hefði orðið vísari. Í framhaldi af því var gerð þjófaleit á Lækjamóti um haustið en þá brá svo við að ærin umtalaða sem athuga átti hverjum tilheyrði var alveg horfin og kannaðist Friðrik ekkert við að hafa nokkurn tíma séð hana. Eftir töluvert málavafstur var gerð önnur þjófaleit á Lækjamóti tæpu ári seinna. Húsfreyja tók á móti leitarmönnum með skömmum og svívirðingum og hótaði að skvetta á þá hlandi ef þeir létu heimilið ekki í friði en Friðrik bauð þeim að leita af sér allan grun enda sagði hann það ekkert óvanalegt að heiðarbúarnir væru þjófkenndir. Leitarmenn fundu 2 tunnur troðfullar af ull og einnig ull í rúmi þeirra hjóna, 29 pör af vettlingum, 11 ½ sokkapar, 6 stóra bandhnykla og 5 minni og allmargar gærur af nýlega slátruðu fé, en kjöt fundu þeir ekkert hvernig sem þeir leituðu. Á endanum gátu þeir þó sannfært Friðrik um að betra væri fyrir hann að vera samvinnuþýður og segja til þýfisins. Benti hann þeim þá á kofa sem byggður var yfir bæjarlækinn þar sem vatnið var tekið. Þar voru grafnar niður tunnur fullar af kjöti.

Eru þessir atburðir og hjónin á Lækjamóti talin vera fyrirmynd Jóns Trausta að þeim Finni og Settu og heimilinu í Bollagörðum – í sögum hans um Höllu og heiðarbýlið – enda eru æskustöðvar hans þarna í heiðinni.

Óttarsstaðir

Árin 1882 – 1887 bjó á Óttarsstöðum Jakob, sem kallaður var makalausi, með konu að nafni Margrét. Bústofn þeirra var ekki stór, en Jakob heyjaði vel á sumrin og fé hans var alltaf vænt. Jakob stundaði líka silungsveiði í vötnunum og veiddi rjúpur að vetrinum. Síðasta veturinn þeirra á Óttarsstöðum voru mikil harðindi og fannfergi. Um vorið þegar tíðin var farin heldur að skána var unglingspiltur, Eiríkur að nafni, sendur úr Þistilfirði vestur í Hrauntanga með bréf. Þar sem ekkert hafði frést af Jakobi í margar vikur var Eiríkur beðinn að koma við á Óttarsstöðum og athuga hvernig heimilisfólki þar liði. Þegar hann kom að bænum sást aðeins í mæni bæjarhúsanna upp úr snjónum, engin merki voru um mannaferðir kringum húsin og engan reyk lagði úr eldhússtrompinum. Eiríki varð ekki um sel og taldi að þarna gæti enginn verið með lífsmarki. Hann fór þó heim að kotinu, sá að baðstofuglugginn var snjólaus og kallaði inn um hann hvort nokkur væri lifandi þarna inni. Honum var þegar heilsað glaðlega og beðinn að koma á eldhússtrompinn.  Hann renndi sér svo niður um strompinn og var vel tekið af húsráðendum. Áður en Eiríkur hélt áfram för sinni bað Jakob hann að gera sér greiða og hjálpa sér að slátra einni kind. Innangengt var í fjárhúsið en þar inni var orðið heldur tómlegt, aðeins tvö hross og þrjár ær, komnar nærri burði. Hafði Jakob þurft að slátra ánum, einni af annari, um veturinn sér til matar. Nokkrum dögum seinna fluttist Jakob alfarinn, burt frá Óttarsstöðum, niður í byggð. Þrátt fyrir þennan nöturlega endi á búskapnum minntist Jakob áranna í heiðinni alltaf með mikilli ánægju. ,,Þar er fæðið kjarngott og svo þetta makalausa næði,” var þá gjarnan viðkvæðið.